ప్లవ

అపిచేదసి పాపేభ్యః సర్వేభ్యః పాపకృత్తమః సర్వం జ్ఞాన ప్లవేనైవ వృజినం సంతరిష్యసి - భగవద్గీత 4-36

నీవు ఎంతటి పాపాత్ముడవైనా, పాపాత్ములందరికంటే అత్యంత అధిక పాపాలు చేసినా ఆ పాపసాగారాన్ని నీవు జ్ఞానమనే ప్లవంతో చక్కగా దాటిపోగలవు అని పరమాత్ముడు అభయమిస్తున్నాడు. 'ప్లవ' అనే పదానికి అనేక అర్థాలు ఉన్నాయి. అందులో గెంతు అనేది ఒక అర్థం. గెంతుతూ వెళ్తాయి కాబట్టి వానరాలను ప్లవగములు అంటారు. మరి అట్టి వానరులలో ప్లవగోత్తముడైన ఆ ఆంజనేయుడు ఒక్క గెంతులో మహా సముద్రాన్ని లంఘించి సీతమ్మను చేరుకున్నాడు. అప్పటివరకు 'నేను చాలా చిన్నవాడిని' అని ఒక మూలన కూర్చున్న ఆంజనేయుడికి అతని స్వస్వరూప జ్ఞానాన్ని జాంబవంతుడు బోధించడంతో మైనాకుడు, సురస, సింహిక అనే త్రిగుణాలతో నిండియున్న సంసార సాగరాన్ని ఒక్క గెంతులో దాటి పంచకోశాంతర స్థితయైన జగన్మాతను చేరుకోగలిగాడు. 

అలాగే ఎంతో క్రూరుడైన రత్నాకరుడు నారద మహర్షి ప్రబోధంతో క్షణంలో పరివర్తనం చెంది వాల్మీకియైనాడు. పరమ పాపాత్ముడైన అంగుళీమాలుడు కూడా బుధ్ధ భగవానుని దర్శనంతో సంపూర్ణ పరివర్తనం చెందాడు. గురుదేవులు శ్రీ బాబూజీ మహారాజ్ వారి చరిత్రలో కూడా మనకు ఇలాంటి సంఘటనలు అనేకం కనిపిస్తాయి. భీమవరంలో నాచు వెంకటరత్నంగారనే ప్రఖ్యాత లాయరు ఉండేవారు. వారికి మహాత్ములన్నా, గురువులన్నా ఎటువంటి గౌరవం లేదు. అయినా శ్రీగురుదేవులను  దర్శించుకున్న మరుక్షణంలోనే వారి మనస్సు గురుదేవుల అధీనమైపోయింది. లోకాన్ని, తన వృత్తిని అన్నింటినీ మరచిపోయి అలా శ్రీగురుదేవుల సన్నిధిలోనే తిరుగుతూ ఉండేవారు. వారి కుటుంబ సభ్యులు వచ్చి పిలిచినా, 'నా మనస్సు ఆయన తీసేసుకున్నారు. అది తిరిగి నాకు ఇస్తేగానీ నేను రాలేను' అనేవారు. అలాగే 'ఈ గురువులందరూ వేషగాళ్ళు, మోసగాళ్ళు. ఈయన అంతు తేలుస్తాన'ని వచ్చిన విఠల్ దాసుగారు ఒక్క క్షణంలోనే శ్రీగురు చరణదాసులై భక్తికి శరణాగతికి పరాకాష్ట స్థితిని చేరుకున్నారు.

ఇలా భగవంతునికి పూర్తి వ్యతిరేకులైనవారు ఒక్క క్షణంలో జ్ఞానమనే గెంతుతో సంసార సాగరాన్ని దాటివేయడం చూస్తే మనబోటివారికి అసూయా, నిరుత్సాహమూ కలుగుతాయి. 'చిన్నప్పటినుంచి మంచిచెడుల సమాహారంగా జీవితాన్ని గడుపుతూ, వీలున్నంతవరకు మంచివైపు మనలను మనం మళ్ళించుకుంటూ ఎంతకాలమైనా ఇంకా మనం ఈ సంసార సాగరాన్ని పూర్తిగా దాటలేకపోతున్నామే' అనిపించడం సహజం. ఇక్కడే 'ప్లవ'  అనే పదానికి ఉన్న మరొక అర్థం మనం తెలుసుకోవాలి. ప్లవ అంటే చిన్న పడవ. వింధ్యవీధీ ప్లవంగమః - సూర్యభగవానుడు ఆకాశమార్గంలో ఒక చిన్న పడవలాగా ఉదయంనుంచి సాయంత్రం వరకు మెల్లగా సంచరిస్తూ ఉంటాడని ఆదిత్యహృదయం చెబుతోంది. 

సముద్రంలో పడవ ప్రయాణాన్ని గమనించండి. తెడ్డువేసి నాలుగడుగులు ముందుకు పోగానే ఒక పెద్ద కెరటమో, లేక గాలో వచ్చి మళ్ళీ రెండడుగులు వెనుకకు నెట్టుతూ ఉంటుంది. అలాగే గాఢమైన భక్తికాని, గాఢమైన వ్యతిరేకత కానీ లేకుండా మధ్యేమార్గంగా ఉండే మనబోటివారి ప్రయాణం కూడా సముద్రంలో పడవ ప్రయాణంలాగే ఉంటుంది. ఖాళీ సమయంలో ధ్యానమో పూజో మరో భగవత్కార్యమో చేస్తాం. ఏదో చిన్న ఆటంకం రాగానే ఆ పూటకి విరమించుకుంటాం. అయితే మన ప్రయత్నాన్ని పూర్తిగా విరమించకుండా మళ్ళీ మళ్ళీ మన పడవను దారిలో పెట్టుకుంటూ ఉంటే ఎప్పటికైనా గమ్యాన్ని మాత్రం తప్పక చేరుతాం. 

ఎంతటి మహా పాపాలైనా దాటాలంటే జ్ఞానమే శరణ్యం. పాపరాశిని దహించాలంటే జ్ఞానాగ్నే శరణ్యం. అందుకే గీతాచార్యుడు జ్ఞానాగ్ని దగ్ధ కర్మాణి అన్నాడు. అయితే మన ఇంటిలో దీపం వెలగాలంటే ముందుగా అగ్గిపుల్ల వెలగాలి. అది వెలగాలంటే ముందు ఆ పుల్లని అగ్గిపెట్టెపై రాపిడి పెట్టాలి. అలాగే మనలో జ్ఞానాగ్ని వెలగాలంటే ముందుగా ధ్యానం చెయ్యాలి. ఆ ధ్యానం నిలవాలంటే మనస్సును భగవన్నామముతో రాపిడి పెట్టాలి. అందుకే ధ్యానాగ్ని దగ్ధ కర్మాణి అని శ్రీగురుదేవులు, నామాగ్ని దగ్ధ కర్మాణి అని శ్రీ మాతాజీవారు ఉద్బోధించారు. 

కాబట్టి శార్వరి అనే అంధకారం నుంచి జ్ఞానాగ్నిని వెలిగించుకుని ఆ జ్ఞాన 'ప్లవం' లో పాపపంకిలమైన సంసార సాగరాన్ని (ఒక్క గెంతులోగాని, పడవలో నెమ్మదిగాగానీ) దాటి 'శుభకృత్' - సకల శుభాలకు నిలయమైన మోక్ష సామ్రాజ్యాన్ని మనందరం చేరుకుంటామని ఆశిస్తూ శ్రీ ప్లవ నామ సంవత్సర శుభాకాంక్షలు. 

కాలజ్ఞానం

    గురుదేవులు శ్రీ బాబూజీ మహరాజ్ వారి ప్రార్థనా శ్లోకాలలో ముఖ్యమైన మూడింటిలో మనకు ఒక అంశం ప్రముఖంగా కనిపిస్తుంది. ఒక శ్లోకంలో 'కాలజ్ఞాన విదగ్రణిం' అని, మరొక దానిలో 'కాలవేదినం' అని, మూడవదానిలో 'కాలజ్ఞతాది మహితోజ్వల శక్తిమంతం' అని ఉంటుంది. ఇంతకీ ఈ కాలజ్ఞానం అంటే ఏమిటో, అది కలిగి ఉండటం వలన సాధక బాధకాలేమిటో కొంచెం విచారణ చేద్దాం. 

    మామూలుగా మనకి గతంలో మన జీవితంలోనో, మన కళ్లెదుటనో జరిగిన విషయాలు తెలుస్తాయి. అలాగే వర్తమానంలో మనం ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్న, అనుభవిస్తున్న విషయాలు తెలుస్తాయి. అంతేగాని భవిష్యత్తులో మనకుగాని, వేరే వ్యక్తులకు కానీ ఏమి జరుగుతుందో మనకు తెలియదు. నిజానికి మానవునికి ఇలా భవిష్యత్తు తెలియకపోవటం ఒక పెద్ద వరమనే చెప్పాలి. ఉదాహరణకు ఒక పిల్లవాడికి రేపు పరీక్షలో మంచి మార్కులు వస్తాయని ముందుగానే తెలిసిందనుకోండి, ఎలాగూ మంచి మార్కులు వస్తాయి కదా అని వాడు ఈరోజు చదవడం మానేస్తాడు. అలాగే పరీక్షలో తప్పుతానని తెలిసినా ఎలాగూ తప్పేదానికి వృథా శ్రమ ఎందుకని చదవడం మానేస్తాడు. అలాగే మనం జీవితంలో చేసే ప్రతి పనిలో దానివలన భవిష్యత్తులో మనకు ఉపయోగం ఉంటుందనో, మంచి జరుగుతుందనో ఆశతోనే ఆయా పనులు చేస్తూ ఉంటాం. అదే నీ శ్రమంతా వృథా అవుతుంది అని ముందుగానే తెలిస్తే ఏ వ్యక్తీ ఆ పని చేయడు.

    ఈ బ్రతుకు శాశ్వతం కాదని మనందరికీ తెలుసు. మన దగ్గరివారు ఎవరైనా చనిపోగానే 'ఎంతైనా మానవ జీవితం అశాశ్వతం కదా!' అని స్మశాన వైరాగ్యాన్ని తెచ్చిపెట్టుకుంటాం. కానీ మనం మన జీవితానికి వచ్చేసరికి చేసే ప్రతిపనీ, వేసే ప్రతి ప్రణాళికా మన జీవితం ఇంకా సుదీర్ఘ కాలంపాటు నడుస్తుందనే అంచనాతోనే ముడిపడి ఉంటుంది. అంతెందుకు, రేపు ప్రొద్దున్న దూరప్రయాణం చేయాలంటే ఇవాళ రాత్రంతా మనకు నిద్ర పట్టదు. అలాంటిది రేపు తెల్లవారి మనం లేవకుండా శాశ్వతంగా ఈ దేహాన్ని విడిచిపెట్టి పోతామని ముందే తెలిస్తే అసలు మనం నిద్రపోగలమా? మరి ప్రతిరోజూ నిశ్చింతగా నిద్రపోగలుగుతున్నామంటే దానికి కారణం రేపు తప్పకుండా లేస్తామనే ఆశ. 

    మన పిల్లలు ఎంత చెడుగా ప్రవర్తించినా మాటిమాటికీ వారిని క్షమించి మళ్ళీసారి మంచిగా నడుచుకోమని హితబోధ చేస్తూ ఉంటాం. ఎందుకు? ఎప్పటికైనా వారు మారతారనే ఆశ. అలాగే  అవతలివారు అడిగినా అడగకపోయినా వారు పాటిస్తారనే ఆశతో సలహాలు ఇచ్చేస్తూ ఉంటాం. అదే మనకు భవిష్యత్తు తెలిసి, వీరు ఖచ్చితంగా మారరు, లేదా మన సలహాలు పాటించరు అని తెలిసిందనుకోండి, అప్పుడు మనం ఎంతమాత్రం ఆసక్తి చూపిస్తాం? 'పోతేపోనీ' అనుకుంటాం కదా! అలాగే కేవలం భవిష్యత్తే కాదు, వర్తమానంలో ఎదుటివారి మనస్సులో కలిగే భావనలు మనకు తెలిసినా మనం వారితో మాములుగా ప్రవర్తించగలమా?

    అదే కాలజ్ఞాన విదగ్రణి అయిన శ్రీ గురుదేవులకు ఎదుటివారి భూత, భవిష్యత్, వర్తమానాలు స్పష్టంగా తెలియటమే కాకుండా వారి వారి మనస్సులు కూడా తెరచిన పుస్తకంలా విస్పష్టంగా కనిపిస్తూ ఉంటాయి. అయినా వారి వాక్కులోగాని, ప్రవర్తనలో గాని ఎటువంటి మార్పు లేకుండా కేవలం అది తమ ధర్మంగా భావిస్తూ నిష్కామంగా ఎదుటివారిపైన తమ నిర్హేతుకమైన కరుణావర్షాన్ని కురిపింపజేస్తూనే ఉంటారు. తమ బోధనలను పెడచెవిని పెడతారని ముందే తెలిసినా, తమ సూచనలను పాటించరని తెలిసినా, వీరు గతంలో ఎంతో దుష్ప్రవర్తన కలిగినవారని తెలిసినా, వీడి బుద్ధి కుక్క తోకలాగా మళ్ళీ మళ్ళీ వంకర తిరుగుతూనే ఉంటుందని తెలిసినా  శ్రీగురుదేవుల కర్తవ్య నిష్టలో కానీ, వారి కరుణా ప్రసారంలో కానీ ఎటువంటి మార్పూ ఉండదు. ఎందుకంటే సర్వ మానవాళిని, సకల జీవకోటిని ఉద్దరించటమే వారి అవతార లక్ష్యం, ఆశయం. అందుకే 'మాములు మానవులు ఆశలకోసం జీవిస్తారు, మహాత్ములు ఆశయాలకై జీవిస్తారు' అని పెద్దలంటారు.

    అంతేకాదు, మనం ఒక వ్యక్తిని వ్యక్తిగానే చూస్తాం. అంటే ముందు ఒక శరీరాన్ని, దానియొక్క రంగును, రూపురేఖలను, వేషభాషలను చూస్తాం. ఇంకొంచెం ఎక్కువ పరిచయం ఉన్న వాళ్ళనైతే వాళ్ళ మానసిక స్వభావాన్ని బట్టి చూస్తాం. అంతేగాని ఆయా శరీరాలను, మనసులను దాటి సర్వత్రా ప్రకాశించే ఆత్మవస్తువును చూడటం మనకు చేతకాదు. కానీ గురువుల, మహాత్ముల దృష్టి ఎల్లప్పుడూ ఆత్మవస్తువు మీదనే ఉంటుంది. అటువంటప్పుడు ఈ పైకి కనిపించే భేదాలు కానీ, వారి దివ్యదృష్టికి మాత్రమే కనిపించే త్రికాలాలయందలి చర్యలు, భావనలు కానీ అట్టి మహాత్ములపై ఎటువంటి ప్రభావాన్ని చూపలేవు. ఆయా దేహాలను, మనసులను వారు ఆ ఆత్మ ధరించే ఆచ్చాదనలగానే చూస్తారుగాని వాటిని ఆ ఆత్మకు ఆపాదించరు. 

    ఉదాహరణకు మీరు ఒక పెళ్ళి బంతిలో పప్పు వడ్డన చేస్తున్నారనుకోండి. ఎవరో మిమ్మల్ని 'ఓయ్ పప్పూ! ఇలా రా!' అంటే మీరు వెంటనే వెళ్ళి వారికి వడ్డిస్తారా? లేకపోతే 'వీడెవడు నన్ను పప్పు అని పిలుస్తాడు?' అని వాళ్ళతో గొడవపడతారా? ఖచ్చితంగా మొదటి మార్గాన్నే  ఎంచుకుంటారు కదా! ఎందుకంటే ఇక్కడ మీకు రెండు విషయాలు స్పష్టంగా తెలుసు. మొదటిది అతడు పప్పూ అని పిలిచింది పప్పు బకెట్టు పట్టుకున్న వ్యక్తి అనే ఉద్దేశ్యంతోనే కానీ మీరేదో తెలివితేటలు లేనివారని కాదు. రెండవది, మీరు కేవలం పప్పును పట్టుకున్నారే కానీ దాని గుణగణాలతో, లక్షణాలతో మీకు ఎటువంటి సంబంధం లేదు. అలాగే ఈ శరీరాన్ని, మనసును ఆత్మ పట్టుకుని నడిపిస్తోందే కానీ వీటి గుణగణాలలో, రూపనామాలతో దానికి ఎటువంటి సంబంధం లేదు. మరి ఈ జ్ఞానాన్ని దృఢంగా నిత్యం అనుభవిస్తూ ఉన్న మహాత్ములకు ఆయా శరీరాల, మనసుల గుణగణాలతో, రూపనామాలతో పని ఏముంది? వారు ఎవరితో ఏమి మాట్లాడినా, ఎవరికి ఏమి చేసినా అక్కడ అంతా ఏకత్వమే కానీ రెండో భావనకు చోటు లేదు.

    ఎదుటివారికి దురద వచ్చి మిమ్మల్ని గోకమంటే అది కాలిమీదా, లేక తలమీదా అని ఉచ్చనీచాలు ఆలోచిస్తారు కానీ మీ కాలికి దురద వస్తే మీ చేయి అలా ఆలోచిస్తోందా? నేను ఉన్నతమైన తలమీద అయితేనే గోకుతాను కానీ నీచమైన ప్రదేశంలో గోకను అంటుందా? ఎందుకు? ఇవన్నీ మీ శరీరంలోని భాగాలే కాబట్టి అక్కడ భేద దృష్టి లేదు. అలాగే ఈ సృష్టిలో కనిపించేదంతా ఆ పరమాత్మలో భాగమే అనే దృఢమైన జ్ఞానం ఉన్నవారే ఎదుటివారిలోని తప్పులు, లేదా వారి భవిష్యత్తు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నా ఎటువంటి భేదదృష్టి లేకుండా అందరితో సమానంగా ప్రవర్తించగలరు. 

భీష్మ పితామహుడు

మహాభారతంలో భీష్మ పితామహులవారిది అత్యంత విశిష్టమైన పాత్ర. భీష్ముడు గత జన్మలో అష్ట వసువులలో ఒకడైన ప్రభాసుడు. ఒకనాడు అష్ట వసువులు తమ భార్యలతో కలిసి వశిష్ఠులవారి ఆశ్రమానికి వెళ్ళినప్పుడు ఈ ప్రభాసుని భార్య అక్కడి నందినీ ధేనువుని తరలించుకు పోవాలని కోరుతుంది. భార్యను సంతోషపెట్టడానికై ప్రభాసుడు ఆ ధేనువును దొంగిలిస్తాడు. దానికి మిగిలిన ఏడుగురు వసువులు కూడా సహకరిస్తారు. అప్పుడు మానవ లోకంలో జన్మించమని వశిష్ఠుడు వారందరినీ శపిస్తే వారు తిరిగి వేడుకొనగా అసలు పాపం చేసిన ప్రభాసుడు మాత్రం చిరకాలం మనుష్య జన్మలో గడపవలసి ఉంటుందని, మిగిలినవారు జన్మించగానే శాపవిమోచనమై తిరిగి వసులోకానికి చేరతారని శెలవిస్తారు. ఆ అష్ట వసువులు తమకు తల్లిగా ఉండమని గంగాదేవిని ప్రార్ధించి శంతన మహారాజు ద్వారా ఆవిడకు పుత్రులుగా జన్మిస్తారు. మొదటి ఏడుగురిని పుట్టగానే గంగామాత నదిలో ముంచి శాపవిమోచనం కలిగించడం, ఎనిమిదవవాడైన ప్రభాసుని కూడా ముంచబోతుంటే శంతనుడు అడ్డుపడటంతో అతడు చిరకాలం మానవ రూపంలో జీవించవలసిరావడం మనకు తెలిసిందే. 

పూర్వం జడభరతుడు సర్వసంగ పరిత్యాగం చేసి కూడా ఒక చిన్న లేడిపిల్లమీద జాలితో దగ్గరకు తీసి, దానిమీద మమకారం పెంచుకొని చివరకు దాని ధ్యాసలోనే మరణించి పునర్జన్మను పొందుతాడు. అయితే మరుజన్మలో తన గతజన్మ స్మృతి ఉండటంతో మళ్ళీ అటువంటి వలలో పడకూడదని సర్వ కర్మలను త్యజించి జడుడిగా జీవిస్తూ జడభరతుడనే పేరు తెచ్చుకున్నాడు. అలాగే శాపవశాత్తూ దేవవ్రతునిగా జన్మించిన ఈ ప్రభాసునికి కూడా గత జన్మ స్మృతి ఉన్నదనిపిస్తుంది.  గత జన్మలో భార్య మోహంలో పడి తాను చేసిన కర్మవలన తాను ఈ మానవజన్మ ఎత్తవలసి వచ్చిందనే జ్ఞానం ఎక్కడో బీజరూపంలో ఉన్నదనిపిస్తుంది. తాను ఆ కాలంలో సంపూర్ణ భారతావనిలోనే అత్యంత శక్తివంతుడు, సకల విద్యాపారంగతుడు అయినప్పటికీ తనకోసం ఎట్టి కర్మలూ ఆచరించడు.

చిన్నతనంలో తల్లి ఎలా చెబితే అలా నడుచుకోవటం, ఆ తల్లి తనను తండ్రియైన శంతనునికి అప్పగించిన తరువాత ఆయనకోసమే తన జీవితాన్ని అంకితం చేయడం మనం గమనించవచ్చు. తండ్రి మత్స్యకన్య మోహంలో పడి దుఃఖాతురుడై ఉన్నప్పుడు అదే అదనుగా భావించి తాను రాజ్యాన్ని, సంసార సుఖాలను త్యజించి ఎవరు రాజైనా హస్తినాపుర సింహాసనానికి బద్ధుడనై తన జీవితం గడుపుతానని భీషణ ప్రతిజ్ఞ చేసి భీష్ముడిగా వినుతికెక్కుతాడు దేవవ్రతుడు. తండ్రి మరణం తరువాత తాను దక్షుడై ఉండి కూడా అసమర్థుడైన విచిత్రవీర్యుడిని రాజుగా చేస్తాడు. తల్లి ఆజ్ఞమేరకు ఆ విచిత్రవీర్యుని కొరకై అంబ, అంబిక, అంబాలికలను వారి స్వయంవరం భగ్నం చేసి మరీ తీసుకువస్తాడు. తాను చేసిన పనివలన అంబ జీవితం నాశనమైనా తాను మాత్రం తన నిస్సంగత్వానికే కట్టుబడి ఉంటాడు. విచిత్రవీర్యుడు మరణించిన తరువాత కూడా తాను రాజ్యాన్ని స్వీకరించక కర్తవ్యాన్ని సత్యవతికే వదలివేస్తాడు.

భీష్మాచార్యుల వారిని తప్పుపట్టే స్థాయి మనకు ఎవ్వరికీ లేదు కానీ, వారి జీవితాన్ని మరో దృక్కోణంలో చూడటానికి, దానినుంచి కొంతైనా పాఠం నేర్చుకోవటానికి చేస్తున్న ప్రయత్నమే ఇది. ఇక్కడ ప్రతిజ్ఞ గురించి మాట్లాడుకుంటే మరి శ్రీకృష్ణుడు కూడా తాను మహాభారత యుధ్ధంలో కేవలం సలహాలు మాత్రమే ఇస్తాను కానీ ఆయుధం పట్టనని ప్రతిజ్ఞ చేసాడు. కానీ ధర్మరక్షణ కోసం అర్జునుని కాచుకోవటానికి, అలాగే తనతో ఆయుధం పట్టించాలనే తన భక్తుడైన భీష్ముని కోరిక నెరవేర్చటానికి తన ప్రతిజ్ఞను సైతం పక్కనపెట్టి చక్రాన్ని చేపట్టి భీష్మునిపైకి లంఘించాడు. కానీ భీష్ముడు మాత్రం ఎంతటి ధర్మ సంకటం ఎదురైనా, ధర్మగ్లాని కలిగినా, తన ప్రతిజ్ఞకే కట్టుబడి నిష్క్రియంగానే ఉండిపోయాడు. అలాగే రాజాజ్ఞ మేరకు ఉత్తర గోగ్రహణంలో, మహాభారత యుద్ధంలో కూడా అధర్మ పక్షానే నిలిచాడు. 

ఒకవిధంగా చూస్తే తనకు సమర్థత లేనప్పటికీ విదురుడు తనకు చేతనైనంతలో ఎప్పటికప్పుడు కౌరవుల కుతంత్రాలను కనిపెడుతూ, పాండవులను హెచ్చరిస్తూ వారిని, ధర్మాన్ని కాపాడుతూ వచ్చాడు. అందుకే రాయబారానికి వెళ్ళినప్పుడు కృష్ణుడు విదురుని ఇంటికి వెళ్ళి ఆయనను అనుగ్రహించాడనిపిస్తుంది. భీష్మునికి ధర్మం పాండవుల పక్షానే ఉన్నదని మొదటినుంచీ తెలిసినా, మనసులో పాండవుల క్షేమాన్ని, అభ్యుదయాన్నే కోరుకుంటూ ఉన్నా, అందుకు తగిన కర్మలను మాత్రం చేయలేకపోయాడు. ద్రోణాచార్యులవారు కూడా అన్నీ తెలిసినా గ్రుడ్డిగా భీష్ములవారినే అనుసరించారు. అందుకే రాయబారంలో పరమాత్మ సారపు ధర్మమున్ విమల సత్యము పాపముచేత బొంకుచే పారము పొందలేక చెడబారినదైన యవస్థ దక్షులెవ్వారలు ఉపేక్ష చేసిరది వారల చేటగు గాని ధర్మ నిస్తారకమయ్యు సత్య శుభదాయకమయ్యును దైవముండెడిన్ -  సత్యధర్మాలు  పాపము, బొంకు వలన ఎప్పుడైతే  దురవస్థల పాలై తిరిగి వృద్ధిపొందే దారి కానక క్షోభిస్తాయో అప్పుడు తాము దక్షులై ఉండికూడా ఉపేక్ష చేసినవారికి అది తప్పక చేటు చేస్తుంది. అయితే సత్యధర్మాలను ఉద్ధరించడానికి భగవంతుడు ఎప్పుడూ సిద్ధంగానే ఉంటాడని వారిరువురినీ హెచ్చరిస్తాడు.

సంసార బంధాలనుండి విడివడి ముక్తిని పొందటానికి కర్మపరిత్యాగం ఎంతమాత్రం మార్గం కాదని, 'నేను చేస్తున్నాను, దీని ఫలితం నాకు కావాలి' అనే కర్తృత్వ, భోక్తృత్వ అహంకారాలను విడిచిపెట్టి నిష్కామంగా తన కర్తవ్యాన్ని ఆచరించడమే ముక్తికి మార్గమని కృష్ణుడు బోధించిన గీతాసారాన్ని ఎట్టకేలకు గ్రహించిన భీష్మాచార్యులవారు, హస్తినాపుర సింహాసనానికి కట్టుబడి ఉంటాననే తన ప్రతిజ్ఞను ప్రక్కనపెట్టి ధర్మవిజయానికై పాండవులకు తనను జయించే మార్గాన్ని ఉపదేశిస్తారు. అలా తన బోధను అర్థం చేసుకొని ఆచరణలో పెట్టిన భీష్మునిపట్ల  భగవానుడు అత్యంత ప్రసన్నుడై ఆయన అంత్యకాలంలో పరమ భాగవతులందరిని వెంటపెట్టుకొని ఆయనకు దర్శనమిచ్చి, ఆయన ముఖస్తుగా విష్ణు సహస్రనామాలను ప్రవహింపచేసి ముక్తిని ప్రసాదించారు.

కర్తా కారయితాచైవ ప్రేక్షకశ్చ అనుమోదకః సుకృతం దుష్కృతంచైవ చత్వారః సమభాగినః అని ఆర్యోక్తి. ఒక మంచి పనికైనా చెడ్డ పనికైనా చేసినవాడు, చేయించినవాడు, చూస్తూ ఊరుకున్నవాడు, దానిని ఆమోదించి ఆనందించినవాడు ఈ నలుగురూ దాని ఫలితాన్ని సమానంగా పొందుతారని దీని భావం. ఈనాడు లోకంలో జరుగుతున్న అనేక అన్యాయాలను చూస్తూ, వాటిని ఆపే సమర్థత, కనీసం అది తప్పని చెప్పే పెద్దరికం ఉండికూడా 'వారి పాపాన వారే పోతారులే, మనకెందుకు?' అని ఊరుకునేవారు ఇది తప్పక తెలుసుకోవలసిన విషయం.